The Presidency of Religious Affairs (from now on will be referred as PRA) is one of the most specific institutions of Turkish modernity. Today, the existence of the Presidency has been questioned on many grounds, from the control of the religion to the interference to the religion. In fact, the PRA has been reflecting the field which Turkish Republic made way for the modern understanding of religion. It is also significant that the establishment of the PRA goes back to the same years of the birth of the modern Turkish Republic. Thus, the modern and the new vision of Turkey cannot be understood without dealing adequately with the intellectual basis which the historical commonality is based on.

Legitimacy of the Presidency

The PRA which is responsible for “Administering the works about beliefs of Islam, the essentials of worship and morals; enlightening the community on the religion, and directing the places of worship” is obliged fulfilling this mission, which was delivered itself by the law of Turkish Republic. The history of the PRA may be defined as a history of task which is materialized on the mentioned matters of responsibility.[2] With these aspects, the Presidency differs from the similar institutions in the Ottoman Empire. As a matter of fact, the religion, in the social model of the Ottoman Empire was at the center of the political and cultural life. Nevertheless, the PRA formed its own institutional tradition without excluding the religious inheritance of the Ottoman Empire.[3]

            Modern Turkish Republic’s policy of religion required an institutional organization peculiar to itself. This requirement has been shaped and continuously updated with a persistence which spread to the 84 years of the republican era. Therefore, institutional legitimacy of the PRA brought itself side by side with the legitimacy dynamics of the Republic itself.[4] If we consider all the practices along with the Republic, the matter of religion always seemed to be a controversial issue and the PRA appeared at the center of this controversy. Besides, even these kinds of critical approaches to the Turkish Republic, in terms of its unique relationship with religion, in fact mediate to an argument which aims to debate the position of the Presidency. Yet, the Republic and the PRA should be considered as institutional partners which always complements each other’s legitimacy in regard to Turkish Democracy. Thus, this mutuality obliges the PRA to bind to the eternity of the Turkish Republic.[5]

            The PRA holds the balance of the formal approaches on the issues such as, ‘how to position the religion according to the new conditions of modern Turkey which significantly changed its route with the establishment of Republic’, and ‘how to shape the structure of religion of the society’. Today, the PRA, which reached to the age of 84th along with the Republic, is distinguished with an indispensable institutional position forming the sole official religious character of Turkey; the country’s religious and even its spiritual diversity. To include the traditional community into the modernization process caused the occurrence of a series of tension in Turkey. In the lights of these challenging social changes the religion also had to renew its position significantly.[6] In this respect, the PRA have become a complementary factor of social dynamism of the Republic.[7]

            Strategies of laicism and secularism are found among the fundamental tendencies of the country in the searching related to the position of religion in the new period. Therefore, religion and the reality of its connection to laicism or secularism in Turkish modernity, has always appeared as a dominant element of dispute. Because of the transition from tradition to modernity, both variations that appeared in the society and some expectations related to the daily applications of the religion have been ignored.[8] Revolutionary reforms which occurred in the field of society, intended to change the traditional forms of the religion. Yet, despite all these facts, the existence of religion had never been questioned.[9]

Religion, as an important fact, came across with complex and chaotic incidents, yet it was always taken into consideration within the alteration strategies of the country. For this reason, it was inevitable for religion to be dealt with in an institutional variation of experience. This situation was resulted in a problem of possession in many matters such as exploitation of the religion and misuse of it.[10]

New Definitions

In reality, recent disputes related to the institutional legitimacy of the PRA indicate the dynamism of the religious life in the society.[11] These disputes had been dominant in almost every political and religious constitution in the country. On the other hand, these disputes have also been weakening and impairing the strength and influence of the institution. Within this frame, the definitions and the explanations which having been done within the link of religion-the PRA-State has been out of date. Therefore, the need for a new up-to-datedness cannot be ignored. Turkey has a society, majority of whom are Muslim. This significant fact has had an important variety in the new opportunities which were acquired by democracy and modernization. Religion, as a subject, has never lost its value with the modernization, on the contrary, loss of meaning that modernization caused, increased the need of a modern explanation of religion. The main concern here is being able to overcome possible loss of meanings and even not to make way for it. But still some new individual and social intellectual problems resulted from the variations in this period. On the other hand, narrow meaning brought about humane necessities of religion, and consequently it led to new searches of meaning. An alteration which was observed by the countries of the world, and which was described as the returning of the religion, caused many different inclinations become distinct. It also caused increase of the disputes in religious area.[12]

Discussion on the PRA

Currently, the Presidency has been discussed on three main areas. The first discussion point is the question of existence of the PRA in a secular system. The question implies that many principles related to the modernism and laicism were corroded and distorted. It also implies that personal life preferences are being compromised through the religious demands. In this argument, many different comments such as ‘definition of laicism being anti-religion’ or ‘objectivity of laicism against any religion’ are debated. However, these discussions have generally same common point: According to the chief principle of laicism, the relationship between the state and the religion is clear, and the very existence of the PRA is contrary to the laicism. For this respect, the mentioned institution would get legitimacy for itself only through modifying the common definition of laicism.

            In fact, that criticism is mostly supported by anti-religious groups. On one side, there are some dilemmas which make clarification attempts of the PRA’s position difficult; on the other side, there are insufficiencies of the institution presenting the theme of religion as expected from it. All these facts sometimes result in insoluble chaos. Therefore, it has been increasingly becoming difficult to find a common point between the official system and the demands of the society. In another words, it is becoming hard to answer the question of how the PRA could have a permanent and indisputable legitimacy. In fact, this question began to attract attention as an ongoing problem, as Alawi population is in the lead, all the ethnic, cultural and religious identities pointed out in the country. The entire contradictions rise from the state policy and the independent demands of the society require more in-depth effort.

            In this respect, Alawi and Baktashis have been trying to get attention with a different demand, recently. Both groups occurred in the historical and cultural process of Anatolia. Religious practices of these groups are different from majority Sunni Muslim society, as their forms are more mystical. In this respect, Mevlevis, Kadiris, Nakhshis and Rufais also reflect the diversity of various Islamic interpretations in Turkey.

Alawis have attained the consciousness of their identities. Apart from the discussion on whether Alawism is a religion, madhab (school of thought) or a social group or not; today they are so vulnerable and open to external provocation. Alawis as the crucial part of the social harmony in Turkey, face with the provocations of the various internal and external enemies on the purpose of demolishing this harmony in the country. We should not ignore the reality that hesitant tendencies in the secular religious policies of the state play a big role in increasing frustration of the Alawis. Frankly, in the modernization process Alawis are having an overall alteration inside. They have been losing their ‘folk’ identity; instead, they have been showing implications of turning into ideological groups. This situation requires for the PRA to have more embracing attitudes and policies towards them. Some collaborators inclined to distort the reality of Alawis rather than understanding them. Unnatural push of Alawis, as an external imposition, into a Sunni unity, accordingly, made the situation even worse. On the other hand, Alawi societies, who live outside of Turkey have turned into a platform of a continuous rebellion. Hence, the PRA see Alawis as an enlarging problem, thus, the institution enhances its works on understanding, discovering and learning Alawis. Their new demands about their representation within the PRA and approval of their cultural places as worship places have being evaluated by both legal and scientific areas. Certainly, these demands are part of a strategy on gaining a new identity. Yet, to discuss their demands through an institution which is over all the medahib (schools of thought), clearly create problems for everybody. As long as Alawis return back to their own references, they will have demanding more appropriate things. Regrettably many of their recent demands are ideological.

            Second challenge comes from the various religious sides. According to some opinions, state who openly defined laicism controls and effects of the religion, religious life and all related concepts through the PRA. However, religion should be free from all kinds of political approaches. Not only the state formed PRA, but it also insistently considered it among the fundamental branches of the official system. This attitude of the state would get religion convert within the laic worldview; control and use it. Thus, the PRA is coded as the control means of the State, whereas the State should not interfere into the religious affairs.

            As for final point, relationship between the state and religion is defined. In this definition, it is claimed that laicism should be seen as a means of compromise as opposed to being an extreme mechanism. Thus, state will not control the society and the religion through PRA; rather, it will try to overcome the possible tensions within the religious world through knowledge, morals and peace provided by the PRA.

            The PRA in fact, should not defend only one truth. It should give importance to social conscience as well. It should be open to new ideas and it should not fear the contrary and critical ideas. Against the increase of the different truth claims in the society, disputes and intensity of rigid religious sayings, the PRA should make way for a pluralist approach. This requires the review of philosophy and intellectual background of the institution.

A Field Beyond Politics

Surely, a tendency of limiting religious sayings in the society and to see the religious symbols in daily life as an anti-laic symbol is risky. To weaken the religiousness, make the different sides of the society think ideologically. On the other hand, neglecting the religion supports the fundamentalist approaches which try to surpass their deficiencies through religion. As long as the aspect of unity of the religion is neglected, social peace disappears while deprivation and oppression takes its place. Anti-religious and radical religious attacks on the culture and identity causes similar harms in the society.

It is significant that all the disputes about the PRA are political even though it is considered as an inseparable part of the Republic. On the other hand, to take the institution within the daily political issues, limits its real functions.

The PRA always took into consideration that it is not functioning within a theocratic system. The reason of all the tensions is that the PRA had to be face to face and alone in its efforts to enlarge its field. The institution managed to construct itself over a series of difficulties. Therefore, to make this institution function and serve better, we need to have projects beyond politics to analyze the realities of the country. One of the questions is that; is the PRA a means for the state and politics or is it a free, independent institution? All these kinds of questions need to be answered thoroughly. For instance, it should be realized that the PRA does not function as a church. The general mission of the PRA is to prevent limits of Islam to be disturbed and to enlighten the society within the frame of religion. As a matter of fact, variety of medahib, has always being considered as an element of diversity and richness in the country. The existence of Hanafis, Shafies, and Alawis shows the possibility of living together. For this reason, the PRA should make an effort to preserve and develop commonalities of religious life.[13]

It should not be forgotten that the state is aware of the close relationship between religion and society. It is a fact that sometimes the state and the religion had some historical tensions related to one another. It can be said that the main reason of the bad relationship is that the institutions and religion had to reconstruct themselves in the laic system and it took a while to find their own definitions.[14]

It is not difficult to realize that religious symbols and practices of the Ottoman Empire and the societies before that have lost its value in our age. At the same time religious discourses could not prevent themselves from losing their real meanings in the current society.

Consequently, the PRA tries to reflect the social reality of laicism without causing any paradox or dilemma in the society. Thus, religious life in Turkey differs from the other Muslim countries. As a matter of fact, the PRA secures religion in his own identity instead of the state. And it also supplies Muslims in Turkey a point of view which decreases their tensions on their relationship with the modern world.

Today Turkish people face troubles in every area. Dissatisfaction derived from these troubles is closely related with the rejection of religion. Delay of the definition of ‘religious’ has been leading religion to gain a political aspect. State is capable to strengthen the PRA and to prevent uncontrolled religiousness in public. Today, there are some main problems which need urgent attention. The problems derive from the lack of religious knowledge, religious life and degeneration of spirituality. Many of the increasing problems are related to political and ideological separation and economical changes in the country. New identity demands refuse existed discourses defining them traditional. In this respect, religion is in a difficult position for not being able to renew itself against these current discourses.[15]

The image of a modern Turkish Muslim is a desired type in Turkey. Yet, sometimes this image becomes difficult when three elements of it conflict with each other. Consequently it concludes in a dilemma which effect daily political issues. The common points in modernity, Islam and Turkish nationality managed to turn into meaningful components but the state and the government often followed an obscure way on the issue of realizing the commonalities. Furthermore, the state does not have a definite opinion on an agreement which will satisfy both parts. On the contrary, it always chooses to stay in an abstaining position. As a result, it is impossible for religion to be satisfactory in these compressing conditions.

On the other hand, it should be accepted that the PRA has to self-criticize against the existence of new concepts and conditions arise from modernity. The meaning of the PRA in Turkish Republic should be thoroughly reviewed. Politics on religious expectations and sensitivities during the establishment of the Turkish Republic seem to be insufficient today against the changing social needs. Furthermore, new projects are needed to keep the state and the society in a common spot on the issue of laicism as well. Historical conditions of Turkish Republic have changed so far. New type of citizen of Turkish Republic is now on the same place with the concept of laicism. As a result, new conditions need a serious religious expansions and new projects.[16]

For all above reasons, the PRA plays a functional role being the real source of religion, balance and sensitivity during the Turkish modernization. Some developments within the world led a global discussion on the issue of religion. If these issues are examined carefully, the benefits of the togetherness of Turkish modernity and the PRA should be re-considered.


[1] Professor of Department of Philosophy in Muğla University.

[2] İştar B. Tarhanlı, Müslüman Toplum, “Laik” Devlet -Türkiye’de Diyanet İşleri Başkanlığı-, (Afa, İstanbul 1993); Kemaleddin Taş, Türk Halkının Gözüyle Diyanet, İz, İstanbul 2002).

[3] Şerif Mardin, “Türkiye Cumhuriyeti’nde Laik Modelin Oluşumu”, Devlet ve Din İlişkileri -Farklı Modeller, Konseptler ve Tecrübeler-, (Konrad Adenauer Vakfı, İstanbul 2003), 81-86.

[4] Günter Seufert, “Stat und Islam in der Türkei”, SWP-Studie, (Agust 2004), i: 29.


[5] İsmail Kara, “Din ile Devlet Arasında Sıkışmış Bir Kurum: Diyanet İşleri Başkanlığı”, Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, (İstanbul 2000), Sayı: 18, 29-55; Ruşen Çakır, İrfan Bozan, Sivil, Şeffaf ve Demokratik Bir Diyanet İşleri Başkanlığı Mümkün mü?, (Tesev, İstanbul 2005).

[6] Ali Bardakoğlu, “Din, Yenileşme ve Modern Hayat”, Türkiye ve Avrupa’da İslâm, Devlet ve Toplum, (Konrad-Adenauer-Stiftung, Ankara 2005). Both single and multiple parties’ experiences have affected Turkey’s religious life. Religion and its related institutions which were created in the process of democracy need to be paid attention. Islamic schools, Religious High Schools and Theology Faculties had an important effect shaping the religious life in the country.

[7] Religion had always been a serious subject for Turkish Muslims. The PRA had constituted a religious argument without being hindrance for the state. The main purpose was to explain the religious changes within the tradition. New projects for the current problems would be defined within the concept the PRA determined. Thus the institution would realistically shape the religious concepts. Compare: Ali Bardakoğlu, “Din, Yenileşme ve Modern Hayat”, Türkiye ve Avrupa’da İslâm, Devlet ve Toplum, (Konrad-Adenauer-Stiftung, Ankara 2005).

[8] For instance, since 1980s, new religious developments through the world caused religiousness to re-gain strength in Turkey. Nevertheless, the state delayed to determine its position towards religion and behave neglectful on that issue.

[9] Effects of modernization often caused alteration within limitations of the theology, too. Position and function of the religion had been reviewed. Main factor of the Turkish modernization is to institutionalize the laicism. Every rebellion against laicism had to “use” religious arguments. Thus, “radicalism” began to be used at that time although its meaning was obscure. To call religious people with this name hurt them individually and damaged social peace. See: Necdet Subaşı, Ara Dönem Din Politikaları, (Küre, İstanbul 2005).

[10] Yasin Aktay, “Cumhuriyet Döneminde Din Politikaları ve Din İstismarı”, İslâmiyat, Vol: III, No: 3 (Temmuz-Eylül 2000).

[11] Ruşen Çakır, İrfan Bozan, Sivil, Şeffaf ve Demokratik Bir Diyanet İşleri Başkanlığı Mümkün mü?, (Tesev, İstanbul 2005); Binnaz Toprak, Ali Çarkoğlu, Türkiye’de Din, Toplum ve Siyaset, (Tesev, İstanbul 2000).

[12] Günter Seufert, “Stat und Islam in der Türkei”, SWP-Studie, (No: 29, Ağustos 2004).

[13] Compare: Ali Bardakoğlu, “Din, Yenileşme ve Modern Hayat”, Türkiye ve Avrupa’da İslâm, Devlet ve Toplum, (Konrad-Adenauer-Stiftung, Ankara 2005).

[14] The history of laicism and secularism has not been completed in Turkey. The process has been continuing. Every tension and chaos related to religion and limits of state start the historical activities again. On the other hand, religion has been forced to recede from public area. Its holiness has been exposed to limitations with dominant laic discourses and politics. Thus, some religious, political and social problems appeared. Moreover modernization of the religion emerged in this process. Maybe in the beginning, Kemalism needed a radical secularism in order to process its own institution. But today the need of the same thing is disputable.


[15] Alteration of religion is inevitable because life styles change and differ. However, every time the needs are realized, the idea of new arrangement comes more from anti-religious side rather than the PRA or professional theologians. They can easily interfere with the area of religion. These non-professional approaches create discomfort in the society.

[16] Necdet Subaşı, Ara Dönem Din Politikaları, (Küre, İstanbul 2005). The effects of modernism on the religion and related issues not only multiply informational problems but also increase the sensitivities in social life. Laic and secular people wanted to see the religion in the limits of themselves. Thus religion is redefined and it is brought to the broads of redefined worship place and morals.


Diyanet İşleri Başkanlığı, Türk modernleşmesinin en özgül kurumları arasında yer alır. Bugün, dinin denetiminden, dine müdahaleye kadar pek çok konuda, Diyanet’in kurumsal varlığı sorgulanmaktadır. Oysa Diyanet, gerçekte Türkiye Cumhuriyeti’nin modern din anlayışına açtığı alanı ve yolu yansıtmaktadır. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın kurumsal tarihi de Türkiye Cumhuriyeti’nin tarihiyle yaşıt olması açısından oldukça dikkat çekicidir. Bu nedenle tarihsel ortaklığın dayandığı düşünsel temeller yeterince ele alınıp tartışılmadan Türkiye’nin yeni ve modern vizyonu anlaşılamaz.
Meşruiyet Alanı
“İslâm dininin inançları, ibadet ve ahlak esasları ile ilgili işleri yürütmek, din konusunda toplumu aydınlatmak ve ibadet yerlerini yönetmekle görevli” olan Diyanet İşleri Başkanlığı, kanunla kendisine verilen bu görevi yerine getirmekle yükümlüdür. Kurumun tarihi, söz konusu sorumluluk alanlarında gerçekleştirilen bir vazife tarihi olarak tanımlanabilir . Bu özellikleriyle Diyanet İşleri Başkanlığı, Osmanlı sistemindeki benzeri örgütlenmelerden farklılık arz eder. Nitekim Osmanlı toplumsal modelinde din, siyasal ve kültürel hayatın merkezinde olmakla kalmamış, aynı zamanda da o, din bürokrasisiyle yönetim erkinin yegâne meşruiyet aracı olmuştu. Ancak yine de Diyanet, Osmanlı dinsel bakiyesinin ürettiği mirası dışlamaksızın kendi kurumsal geleneğini oluşturmuştur .
Cumhuriyet yönetiminin din ve diyanet politikası, kendine özgü bir kurumsal örgütlenmenin varlığını zorunlu kılmıştır. Bu zorunluluk, Cumhuriyet’in 84 yılına yayılan bir kararlılıkla sürekli güncellenerek şekillenmiştir. Nihayet Diyanet’in kurumsal meşruiyeti de, onu, yaşıt sayılabileceği Cumhuriyet’in meşruiyet dinamikleriyle yan yana getirmiştir . Cumhuriyet’in tamamına yayılan uygulamalardan hareket edildiğinde, din konusu her zaman tartışmalı bir alan olarak görülmüş, Diyanet de bu bağlamdaki tartışmalar ekseninde gündeme gelmiştir. Hatta Cumhuriyet’e din bağlamında yöneltilen eleştirel yaklaşımlar bile esasta Diyanet’in konumunu tartışmayı önceleyen bir argümana aracılık ederler. Oysaki gerçekte Cumhuriyet ve Diyanet, Türk Demokrasisi açısından birbirilerinin meşruiyetini her zaman tamamlayan bir yapılanma biçimi olarak değerlendirilmelidir. Öyle ki Bu karşılıklılık ilkesi, Diyanet’i, Türkiye Cumhuriyeti’nin bekasıyla ilişkilendirmeyi zorunlu kılar .
Diyanet İşleri Başkanlığı, Cumhuriyet’le birlikte ciddi bir rota değişikliği yapan modern Türkiye’nin yeni koşullarda dinin nasıl konumlandırılacağı, toplumun dini yapısının nasıl biçimleneceği konusundaki resmi yaklaşımların bir bilançosunu üretir. Bugün 84. yılına ulaşan Cumhuriyet açısından Diyanet İşleri Başkanlığı, Türkiye’nin özgün dini karakterini, dinsel çeşitliliğini hatta manevi zenginliğini biçimlendirmekte vazgeçilmez bir kurumsal statüyle temayüz etmiştir. Modernleşme sürecine gelenekli bir toplumun dâhil edilmesi, beraberinde bir dizi gerilimin açığa çıkmasına yol açmıştır. Değişimle gündeme gelen bu çalkantılar arasında din de esaslı bir şekilde konumunu yenilemek zorunda kalmıştır . Bu bağlamda Diyanet, Cumhuriyet’in toplumsal dinamizmini tamamlayıcı bir faktör olmuştur .
Yeni dönemde dinin durumuna ilişkin arayışlarda, laiklik ve sekülerleşme politikaları ülkenin temel yönelimleri arasında yer alır. Bu nedenle Türk modernleşmesinde din ve onun laiklikle ya da sekülerlikle irtibatlı gerçekliği her zaman başat bir tartışma öğesi olarak gündeme gelmiştir. Gelenekten modernliğe savruluşa bağlı olarak toplumsal alanda oluşan farklılaşmalar da, dinin gündelik gerçekliğine ilişkin belli başlı beklentiler de göz ardı edilmiştir . Toplumsal alanda gerçekleşen devrim niteliğindeki reformlar, dinin geleneksel formlarını dönüştürme amacı gütmüştür. Ancak bütün bu olup bitenlere rağmen, dinin ortadan kalkması söz konusu olmamıştır .
Sancılı, karmaşık, zaman zaman da kaotik görüntülere sahne olan ancak ülkenin değişme stratejileri içinde her zaman dikkate alınan bir olgu olarak dikkat çeken dinin, kurumsal bir deneyim zenginliği içinde ele alınması kaçınılmazdı. Bu keyfiyet, din istismarından, dinin amacı dışında kullanılmasına kadar pek çok konuda esaslı bir sahiplik sorunu yaşatmıştır .
Yeni Tanımlamalar
Bugün Diyanet İşleri Başkanlığı’nın kurumsal meşruiyetine ilişkin tartışmalar, gerçekte toplumdaki dini hayatın cevvaliyetine de işaret eder . Bu tartışmalar, ülkedeki hemen her siyasi ve dinî yapılanmada baskın bir yer tutmuştur. Öte yandan bu tartışmalar, çok kere kurumun gücünü ve bağlayıcılığını da zayıflatmakta ve aşındırmaktadır. Bu çerçevede şimdiye değin din, Diyanet ve devlet sarmalına bağlı olarak yapılmakta olan tanımlama ve açıklamalar da fazlasıyla eskimiştir. Yeni bir güncellemeye duyulan ihtiyaç göz ardı edilemez. Türkiye, ekser çoğunluğu Müslüman olan bir toplumsal yapı özelliği taşır. Bu yoğunluk, demokrasinin ve modernleşmenin kazandırdığı yeni imkânlar içinde ciddi bir çeşitlilikle de taçlanmış durumdadır. Modernleşmeyle birlikte din konusu bir değer kaybı yaşamamış, aksine modernleşmenin yarattığı anlam kaybı, dinin modern bir açıklamasına olan ihtiyacı artırmıştır. Burada asıl sorun olası anlam kayıplarıyla baş edebilmek hatta buna yol açmamaktır. Ne var ki bu sürecin ortaya çıkardığı farklılaşmalar, bireysel ve toplumsal düzeyde yeni birtakım entelektüel sorunlara da kaynaklık etmiştir. Bir başka açıdan ise güçlü bir anlam daralması, dine duyulan insani ihtiyaçların ve dolayısıyla yeni anlam arayışlarının önünü açmıştır. Tüm dünyada gözlemlenen ve çok kere dinin yeniden dönüşü şeklinde tasvir edilen bir değişim, Türkiye’de de din konusunda pek çok farklı eğilimin netleşmesine, tartışmaların çoğalmasına yol açmıştır .
Din ve Diyanet’i Tartışmak
Bugün gelinen noktada Diyanet İşleri Başkanlığı üç ana nokta üzerinden tartışılmaktadır: Öncelikle tartışılan laik bir düzende Diyanet İşleri Başkanlığı’nın nasıl yer alabildiğidir? Soruyla, başta laiklik olmak üzere modernliğe ilişkin pek çok bağın aşındırıldığı, çarpıtıldığı ve yaşam tercihlerinin dinsel taleplerle uyumlulaştırıldığı ima edilmektedir. Bu yaklaşımda, laikliği özünde din karşıtı olarak tanımlamaktan, onu din karşısında bütünüyle yansız kalmaya zorlayan birbirinden kopuk pek çok yoruma yer verilmektedir. Ancak ortak tema genellikle aynıdır: Kurucu laiklik ilkesine göre devletle din arasındaki ilişki nettir ve bu nedenle de Diyanet İşleri Başkanlığı’nın varlığı laikliğe aykırıdır. O halde söz konusu kurum, laikliğin yaygın tanımının zorlanmasıyla kendisine ancak bir meşruiyet bulabilecektir.
Aslında eleştiri, din karşıtlığını ciddi bir söylem olarak öne çıkaran grup ve çevrelerin daha çok gündemindedir. Bir yandan laiklikle ilgili tartışmalarda Diyanet İşleri Başkanlığı’nın konumuna apaçıklık kazandırmayı güçleştiren ve resmî geleneğin tercih ettiği kimi açmazlar, bir yandan da kurumun öncülüğünü yaptığı dinsellik temasının beklenen havayı yaratma konusunda her zaman istenen sonuçları vermekte yetersiz kalması, bu gerilimi yer yer içinden çıkılamaz bir kaosa dönüştürmektedir. Dolayısıyla, hem sistemin hem de toplumun taleplerinin bir orta noktasını, yani Diyanet’in nasıl kalıcı ve tartışmasız bir meşruiyete kavuşturulabileceği sorusunun cevabını bulmak zorlaşmaktadır. Esasen, bu soru, bugün başta Aleviler olmak üzere, ülkedeki tüm etnik, kültürel ve dinsel aidiyet arayışlarının özellikle altını çizdiği, sürekli tazelenen bir problem olarak dikkat çekmeye başlamıştır. Hem devletin öz çıkarlarından hem de toplumun bir sistematiğe yaslanmayan taleplerinden beslendiği açık olan bu çelişkilerin temsil, sunum, anlam ve derinlik içeren çabalarla aşılması gerekir.
Bu bağlamda Alevi ve Bektaşiler farklı birer talepkârlıkla gündeme gelme çabası içindedirler. Alevilik ve Bektaşilik, tarihsel ve kültürel sürecin Anadolu coğrafyasında ortaya çıkarttığı, genel Müslüman toplumla şekilsel olarak farklılaşan tasavvufi-mistik bir grup özelliği taşımaktadır. Gerçi bu tür çeşitlilikler açısından Anadolu, mümbit bir coğrafyadır. Bu çerçevede başta Mevleviler olmak üzere, Kadiriler, Nakşîler ve Rufailer de tıpkı Alevi ve Bektaşi toplulukları gibi bu coğrafyanın İslâmi yorum çeşitliliğini yansıtmaktadırlar.
Aleviler kendi kimliklerinin bilincine ulaşmış durumdadırlar. Bir din mi, mezhep mi, yoksa sosyal bir grup mu oldukları hakkındaki tartışmalar bir yana bırakılırsa, bugün Aleviler kolayca tahrik edilebilecek bir burukluk içindedirler. Toplumsal birliğin kayda değer birer sigortası olarak Aleviler, iç ve dış mihrakların bu ahengi bozmaya yönelik açık tahrikleriyle karşı karşıyadırlar. Öfkelerini her geçen gün artıran gelişmelerin kaynağında devletin laik din politikasındaki ikircikli tercihlerin payını da ihmal etmemek gerekir. Açıkçası Aleviler modernliğin sarmalında kendi bünyelerinde kapsamlı bir değişiklik yaşamaktadırlar. Folk bir grup özelliğini yitirmekte olan Aleviler, ideolojik bir vurguya her an dönüşebilme sinyalleri vermektedirler. Bu durum Diyanetin kuşatıcı ve kucaklayıcı tavırlara sahip olmasını gerektirmektedir. Alevileri anlamaktan çok çarpıtmaya ve Sünni evreni içinde yeniden var etmeye yönelik birlikçi temalar sorunu içinden çıkılmaz bir hale sokmuştur. Çünkü doğal tercihleri stratejiye teslim eden bir arayış Alevileri germiştir. Öte yandan yurt dışı Aleviliği de sürekli bir isyan provasına ve platformuna dönüştürülmüştür. Bu bağlamda Diyanet İşleri Başkanlığı da, Aleviliği giderek genişleyen önemli bir sorunlar yumağı olarak görmekte, onları anlamaya, keşfetmeye ve dinlemeye yönelik çalışmalara hız vermektedir. Alevilerin Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde örgütlenme talepleri, kültürel mekânlarının birer ibadet mahalli olarak tescil edilmesi konusundaki oldukça yeni sayılabilecek talep ve ısrarları, hem bilimsel hem de yasal çerçevelerde değerlendirilmektedir. Kuşkusuz bu istekler yeni bir kimlik edinme siyasetinin parçasıdır, ancak bu yöndeki talepleri mezhepler üstü bir kurum üzerinden tartışmak herkes için açıkça sorunlu maliyetler üretecek mahiyettedir. Aleviler kendi referans setlerine döndükçe daha makul arayışlar içinde olacaklardır. Şu andaki isteklerinin pek çoğu ideolojiktir.
İkinci nokta, daha çok dinî dünyanın içinden gelmekte ve bu çerçevede dillendirilmektedir. Buna göre laikliği açıkça tanımlamış olan devlet, DİB üzerinden dini, dinî hayatı ve bütün bunlarla ilgili bağlamları kontrol etmekte, etkilemekte ve dönüştürmektedir. Oysa din her tür siyasi tasarruftan bağımsız olarak yaşama alanı bulabilmelidir. Devletin Diyanet İşleri Başkanlığı’nı ihdas etmekle kalmayıp onu sistemin en temel aygıtları arasında tutmakta ısrar etmesi, dinin laik dünya görüşü ekseninde dönüşümünü, giderek de farklı niyetlere yataklık edecek şekilde dinin kontrol altına alınmasını ve kullanılmasını sağlayacaktır. Böylece Diyanet, devletin bir güdümleme aracı olarak kodlanmaktadır. Hâlbuki devletin dinden elini çekmesi gerekir.
Burada modern Cumhuriyet için anlamı özelleştirilmiş olsa bile laiklik, başta Diyanet İşleri Başkanlığı’nın varlığı ve meşruiyeti olmak üzere, ilahiyat ve imam hatip liselerinin açılması, her seviyedeki tüm okullara din derslerinin konulmasını önceleyen güçlü bir irade ve diğer uygulamalarıyla, yapılacak değerlendirmelerin lokal düzeyde kalmaksızın Cumhuriyet’in tamamını dikkate alacak bir tarzda ele yeniden alınmasını zorunlu kılmaktadır.
Son nokta ise devletin, Diyanet’le olan ilişkisini dinin gerçeklik değeri, Türk toplumunun tarihsel, kültürel ve dinsel envanteri üzerinde ele almakta ve devlet-din ilişkilerinin ölçülü bir düzeneğini modern Cumhuriyet’te ortaya çıkan deneyimlerle ilişkilendirerek tanımlamaktadır. Bu tanımlamada, laikliğin dinle devlet arasında öteden beri bir manivela olarak kullanılabilecek ekstrem bir düzenek olmaktan çok, zorunlu bir uzlaşı biçimi olarak görülmesinin gerektiği iddia edilmektedir. Böylece devlet, Diyanet İşleri Başkanlığı aracılığıyla toplumu ve dini denetlemeyecek, aksine din dünyasında meydana gelebilecek gerilimleri, keşmekeş ve çatışmaları, Diyanet İşleri Başkanlığı’nın sağlayacağı bilgi, ahlâk ve toplumsal huzur söylemi üzerinden aşmaya çalışacaktır. Zaten derine gidildiğinde açıkça fark edileceği gibi, devletle din arasında gerçekte var olan, ciddi bir gerilim ya da çatışmadan daha çok, onun, devletin içinde ve devletle birlikte şekillenen organik bir yapı olduğudur.
Aslında Diyanet her zaman tek doğrunun sahibi olma iddiasında olmamalıdır. Seçiciliği, toplumsal vicdana kulak vermesi, yeni yorum ve açılımlara kulak tıkamaması ve karşıt düşüncelerden asla tedirgin olmaması gerekir. Totaliter bir dinselliğe yol açan her yaklaşım tarzı, bir yorumlama geleneği yaratmış olan verili gelenekle yüzleşmekten her zaman kaçınacaktır. Toplumsal talepleri tek biçimci bir iradeye zorlamak, hızlı değişme arzusunu içselleştiren gelişmeler karşısında oldukça yavan kalacaktır. Ne var ki bu sorun sadece Diyanet’in ele alması gereken bir konu da değildir. Ancak toplumdaki farklı hakikat iddialarında görülen artış, tartışma ve paylaşmayı reddeden çoğu rijit dinsel söylemlerdeki yoğunlaşma karşısında Diyanet, çoğulcu bir yaklaşıma hayatiyet kazandırmalıdır. Bu da felsefi ve entelektüel birikimin bu bağlamda yeniden gözden geçirilmesini gerektirmektedir.
Siyaset Üstü Bir Alan
Toplumda olağan dinsel söylemlerin görece kısıtlanması ve gündelik yaşamda da dinsel olan sembollerin laiklik karşıtı birer öğe ve seremoni olarak kodlanması hiç kuşkusuz tehlikeli bir yönelimdir. Dinin olanakları, tipik bir dindarın üzerinde yarattığı özgüven duygusu, hayata ahlâksal bir perspektiften tutunma, var olan gerçekliği anlamayı kolaylaştırıcı açıklayıcı şablonlara başvurma çabası, her zaman, toplumsal denge ve iç huzurun birer anahtarı durumundadır. Dinselliğin zayıflatılması, paradoksal bir şekilde toplumun farklı kompartımanları arasındaki uçurumu artırıp ideolojikleştirmekte, toplumsal düzeydeki kimi nirengi noktaları da farklı reflekslerle toplumu sarsmaktadır. Öte yandan dinin ihmali, toplumsal yetersizliklerini, zayıflık ve kaybetmişliklerini din üzerinden gidererek aşmaya çalışan kimi sınır tanımaz fundamentalist hareketlere de destek sunmaktadır. Dinin birleştirici, bütünleştirici dünyası ihmal edildikçe bir yandan toplumsal huzur aşınmakta bir yandan da ezilmişlik, dışlanmışlık ve yoksunluk gibi duyguların elverişli bir terminoloji aracılığıyla araçsallaşmasına yol açılmaktadır. Dindışı bir dünyanın kültür ve kimlik üzerinde yarattığı tahribatla, radikal dinci söylemlerin din üzerinde yarattığı gerilimler sonuçta aynı sıkıntılara yol açmaktadır.
Dikkat edildiğinde, Türkiye’de Cumhuriyet’in ayrılmaz bir parçası olmasına rağmen, Diyanet İşleri Başkanlığı hakkındaki mevcut yaklaşımların çoğunun politik mülahazalar toplamından öteye gitmemesi dikkat çekicidir. Öte yandan Diyanet İşleri Başkanlığı’nı, ancak birer gündelik-politik tartışmalar ekseninde ele almak, kurumun gerçek rollerini, imkân ve yönelimlerini yeterli bir şekilde takdir etme konusunda her düzeydeki muhataplar üzerinde geçilmez çeperler ve aşılmaz sınırlılıklar üretmektedir.
Diyanet İşleri Başkanlığı teşkilat olarak, bir teokratik devlet bünyesinde çalışmadığının hep bilincinde olagelmiştir. Aslında mevcut gerilimlerin temelinde, modern bir devlet aygıtı içinde yer almış bulunan bir dinsel kurumun, kendisine oldukça stratejik sayılabilecek yeni bir alan açma ve bu alanı genişletme çabasıyla yüz yüze ve yalnız bırakılması yatmaktadır. Oldukça zor koşulların içinden geçerek kendini inşa etmeyi başaran bu yapının daha sağlıklı işleyen bir kurumsal tipoloji üretebilmesi için, siyaset üstü bir şekilde ülke gerçeklerinin daha düzeyli bir analizinin yapıldığı daha geniş açılımlı projeksiyonlara ihtiyaç vardır. Burada Diyanet İşleri Başkanlığı’nın devlet, siyaset ve gündelik gerçeklik söz konusu olduğunda kendisini bir payanda mı, bir araç mı yoksa bütün bunların üstünde bağımsız bir kurum olarak mı gördüğüne ilişkin olarak her türden sorunun soğukkanlılıkla ele alınması ve cevaplanması gerekmektedir. Bu nedenle örneğin Diyanet’in, Batılı kurumsal pratiklerin hatırlattığı anlamda bir kilise olmadığını bilmek gerekir. Görevi bir ortodoksi oluşturmak değildir. Esasen ne merkezi hükümet ne de bir din olarak İslâm, bir ortodoksinin oluşturulması için gerekli desteği sunmaz. Diyanet’in temel misyonu, İslâm’ın genel geçer sınırlarının taciz edilmesini, çiğnenmesini önlemek, toplumu din konusunda doğru bilgilendirerek aydınlatmaktır. Nitekim İslâmi mezhep çeşitliliği Türkiye örneğinde her zaman zenginleştirici bir katılım öğesi olarak değerlendirilmektedir. Hanefi ve Şafii Müslümanların varlığı, Alevilerin periferik dinselliği, birlikte yaşayabilmenin ilginç örnekliklerini içinde barındırmaktadırlar. O halde Diyanet İşleri Başkanlığı, dinsel yaklaşımların ortak sınırlarını, dinsel yaşamın meşru limitlerini koruma ve geliştirme çabasında olmak zorundadır .
Bununla birlikte devlet, Türkiye’de, din ve toplum arasındaki sıkı ilişkinin ve bunun yarattığı ağların açıkça farkındadır. Dinle devlet arasındaki temas noktaları, tarihsel olarak zaman zaman birer gelgit ya da birer altüst oluş şeklinde ifade edilebilecek kimi izlenimlere imkân verse de aslında bu herc ü mercin, daha çok kurumların ve dinin laik bir düzlemde kendini yeniden yapılandırmak zorunda kalmasından ve yine kendi asli mecralarını bulabilmesinin zaman almasından kaynaklandığı söylenebilir . Nitekim Osmanlı ve daha öncesi dinî-toplumsal pratiklerden günümüze aktarılan dinî bakiyenin, bugün pek çok noktada sembolik ağırlığının zayıfladığı, buna bağlı olarak da dinsel yapı ve söylemlerin ciddi bir dil ve anlam kaybına maruz kalmaktan kendilerini alamadığı görülmektedir.
Bu nedenle de Diyanet İşleri Başkanlığı, laikliğin din-devlet ayrımı içindeki sosyal gerçekliğini toplumsal hayat içinde bir krize ve içinden çıkılmaz bir paradoksa dönüştürmeden yansıtılmaya çalışır. Bu bağlamda Türkiye’deki dini hayatın diğer Müslüman ülkelerdeki dini hayatlardan açıkça ayrışması söz konusudur. Nitekim, Diyanetin, dini, devletin kuşatmasından çok himayesi altında tutan evreni, Türkiye Müslümanlarına, modern dünyayla ilişkilerindeki gerilimlerini en aza indiren bir bakış açısı kazandırmaktadır.
Bugün Türk toplumu her alanda ciddi bir travmayla karşı karşıyadır. Bu sarsıntıların yarattığı hoşnutsuzluk, hiç kuşkusuz dinsel olanın dışarıda bırakılmasıyla yakından ilişkilidir. Dinî olanın belirlenmesindeki gecikmişlik dinin politik bir sermayeye dönüşmesine yol açmaktadır. Devlet Diyanet İşleri Başkanlığı’nı güçlendirerek, kamuoyundaki başıboş bir dinselliği pekala devre dışı bırakabilir, sağlıklı bir bilgilenmeyle de din dilinin içli dünyası kitlesel taleplerin bir ortak maneviyatını oluşturabilir. Bugün gündemi fazlasıyla meşgul eden ve doğal olarak da acil çözüm bekleyen bazı temel sorunların ortaya çıkmasında ve büyümesinde dinî hayatın zayıflaması, manevi hayatın fakirleşmesi, dini bilginin eksikliği veya yozlaşması gibi unsurlar rol oynamaktadır. Din alanındaki ihmalkârlığın yarattığı ve çoğalttığı sorunları sıralamak gerekirse bunların birçoğu ülke içindeki siyasi-ideolojik kamplaşmalar ve ekonomik göstergelerdeki radikal iniş çıkışlarla ilgilidir. Modernleşme dalgası toplumsal uyum stratejilerini ve geleneksel direnç kanallarını aşındırmıştır. Günümüzdeki yeni kimlik arayışları da, var olan söylem ve analizleri geleneksel olarak tanımlamakta ve şiddetle reddetmektedir. Bu bağlamda din de yeni tarz söylemler karşısında kendini yenileyememenin sıkıntısını yaşamaktadır .
Modern Müslüman Türk imgelemi arzu edilen bir tipolojidir, ancak bu imgelem içindeki unsurların birbirleriyle mutabakat içinde buluşmalarını zorlaştıran bir açmaz her zaman günübirlik siyasete damgasını vurmuştur. Türklük, Müslümanlık ve modernlik arasındaki temas noktaları, Cumhuriyet’in tarihsel deneyimleri içinde giderek anlamlı bileşenlere dönüşmeyi başarmıştır. Ancak devlet ve onun iktidar aygıtları bu ortaklığın ayırtına varabilmek konusunda çoğunlukla muğlâk bir tutum takınmışlardır. Bununla birlikte dinî hayata ilişkin olarak belli aralıklarla öne çıkan bir tedirginlik dalgası da, başta Diyanet İşleri Başkanlığı olmak üzere gündelik hayatta etkili olan dinî aktörlerin sonuç alınabilir kimi projelerini kesintiye uğratmaktadır. Öte yandan laiklikle din dünyası arasında, “tarafları” tatmin edecek bir uzlaşma sağlanması konusunda devlet hâlâ açık bir görüş sahibi değildir, aksine her zaman çekimserliğini korumaktan yanadır. Toplumda dinî hayatın sıkıştırılması ve dinin de ancak işlevsel olduğu ölçüde rağbet bulabileceğinin anlaşıldığı bir ortamda, gelişigüzel adımlarla ilişkilendirilmiş bir dinselliğin tatminkâr olması mümkün değildir.
Öte yandan, kabul etmek gerekir ki ileri modernleşme süreçlerinden doğan yeni konu ve koşullar karşısında Diyanet İşleri Başkanlığı da kurumsal mevcudiyetini yeni bir özeleştiriye tabi tutmak zorundadır. Diyanet’in Cumhuriyet Türkiyesindeki temsil değerinin derinlemesine gözden geçirilmesi ve hatta yeniden kurgulanması gerekmektedir. Cumhuriyet’in kuruluşunda beliren din ile ilgili beklenti ve hassasiyetlerle üretilen politikalar, gelişen ve değişen toplumun ihtiyaçları karşısında bugün bir hayli yetersiz kalmaktadır. Öte yandan bu tartışmaların odağında yer alan laiklik konusunda da devlet ve halkın ortak bir noktada buluşmasını sağlayacak yeni açılımlara ihtiyaç vardır. Artık yeni kurulan Cumhuriyet’in tarihsel koşulları da değişmiştir. Cumhuriyetin yeni vatandaş tipi, laiklikle çok kere ortak bir referans dizgesine sahiptir ve artık yeni durumlar da sıkı bir dinsel açılıma, hatta yeni yapılanmalara muhtaçtır .
Tam da bu nedenle Diyanet İşleri Başkanlığı Türk modernleşmesinde din, denge ve duyarlılığın asal kaynağı olarak işlevsel bir rol üstlenmiştir. Dünyada meydana gelen son gelişmeler, özellikle din konusunun küresel düzeyde tartışılmasına yol açan kimi açmazlara odaklanıldığında Türk modernleşmesi ve Diyanet İşleri teşkilatının organik bütünlüğünün ortaya çıkardığı “kazanımlar”ın bir kere daha dikkatle değerlendirilmesi gerekmektedir.

(*) The Muslim World, Cilt: 98, Sayı: 2-3 (April), ss. 264-270.